سه شنبه, 31 مرداد 1396 ساعت:14:08:03 - تعداد بازدید: 580

هندسه امام موسي صدر براي آزادي فلسطين

هندسه امام موسي صدر براي آزادي فلسطين

 

دكتر حسين آجورلو *

چكيده

امروز که جهان اسلام از هر سو با زیاده‌خواهی و توسعه‌طلبی رژیم صهیونیستی و هم‌پیمانان بین‌المللی و منطقه‌ای آن مواجه است، نیاز به شناخت افکار افراد تأثیرگذار در مقاومت ضد اسرائیلی ضروری به نظر می‌رسد. در این چارچوب به بررسي شخصیت امام موسی صدر، رهبر شیعیان لبنان که از شاگردان امام خمینی(ره) محسوب می‌شد، مي‌پردازيم؛ زيرا با ارائه ديدگاه‌ها و انجام اقداماتی مانند تشکیل مقاومت لبنانی و زمینه‌سازی تشکیل جامعه مقاوم موجب وارد آمدن ضرباتی به رژيم صهيونيستي شد که خود از عوامل پیروزی جریان مقاومت لبنان در برابر توسعه‌طلبی‌های اين رژیم بوده است. امام موسی صدر اندیشه صهیونیسم را منشأ اقدامات مختلف رژيم صهيونيستي و عمیق‌تر شدن قضیه فلسطین می‌دانست؛ از اين رو تقویت و تداوم مقاومت، وحدت و پرهيز از اختلافات داخلی، حرکت بر اساس برنامه‌‏ريزى و عقلانیت، استفاده از اسلام و معنویت، تشکیل جامعه مقاوم، ورود شیعیان لبنان به مقاومت، تقويت و همكاري ارتش‌هاي كشورهاي عربي را به عنوان راه‌حل‌هايي مناسب برای مواجهه با اسرائیل ارائه کرده بود.

 

واژگان کلیدی

قضیه فلسطین، مقاومت ضد اسرائیلی، صهیونیسم، جامعه مقاوم

 

مقدمه

يكي از مشكلات عمده منطقه غرب آسیا و جهان اسلام، زياده‌خواهي ايدئولوژيك صهيونيسم و مجري آن اسرائيل است، که تحولات این منطقه را به شدت تحت تأثير قرار داده است.

با مطالعه تاریخ به نقش مؤثر رهبرانی همچون امام خمینی(ره) و امام موسی صدر در مواجهه با صهیونیسم و اسرائیل پي مي‌بريم. امام خمینی(ره) با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، از کشوري متحد غرب و دوست اسرائیل، دشمنی قدرتمند علیه آن ساخت. امام موسی صدر نيز با ایجاد جامعه مقاوم و تشکیل جنبش مقاومت لبنانی، در پیروزی جریان مقاومت در برابر رژيم صهيونيستي نقش‌آفرين شد.

 امام موسی صدر با توجه به زمینه‌های سیاسی، فکری، اعتقادی و اخلاقی خويش، افكار و انديشه‌هاي عميقي درباره صهيونيسم داشت که متأثر از عوامل زير بود:

1. تحصیل در حوزه علمیه و اجتهاد در علوم دینی و همین طور بهره‌مندي از استاداني همچون امام خمینی(ره)، به ایشان این امکان را داده بود که مباحث مربوط به ادیان و مذاهب دیگر، به ویژه یهود را درک و استنباط کند.

2. آشنایی با اوضاع عصر خود و مکاتب فکری موجود در جهان و منطقه غرب آسیا، به دلیل مطالعه و سفرهای زیاد به اروپا، افريقا و کشورهای عربی؛

3. درگیری با موضوع زیاده‌خواهی اسرائیل در جنوب لبنان و ارتباط تنگاتنگ با فلسطینیان، که قربانی اصلی صهیونیسم بودند.

با توجه به مطالب يادشده، این مقاله بر اساس این سؤال شکل گرفته که «دیدگاه امام موسی صدر درباره اندیشه صهیونیسم چه بوده و چه راه‌حل‌هایی برای مواجهه با آن ارائه داده است؟». پاسخ موقت به عنوان فرضیه اصلی آن است که امام موسی صدر اندیشه صهیونیسم را منشأ اقدامات مختلف رژيم صهيونيستي و عمیق‌تر شدن قضیه فلسطین می‌دانست. ایشان برای مواجهه با رژيم صهيونيستي راه‌حل‌‌هایی نيز ارائه کرده است.

 

ویژگی‌های صهیونیسم از نظر امام موسی صدر

علت مخالفت سرسختانه امام موسی صدر با اسرائیل به بنیان فکری دولت اسرائیل یعنی صهیونیسم برمي‌گردد. ایشان صهیونیسم را به دلیل انحراف آن، زمینه‌ساز مفاسدی می‌دانست که هر یک موجب ایجاد بحران در جهان اسلام خواهد شد. ويژگي‌هاي صهیونیسم از منظر امام موسي صدر عبارت‌اند از:

1. نژادپرستی: در ادبیات سیاسی، نژادپرستی[2] یا تبعیض نژادی به ایده و تفکری گفته می‌شود که نژادی به دلیل ویژگی خاص، خود را برتر از دیگران بداند. شخص یا اشخاص یا ملتی بر اساس این تفکر، اندیشه خود را شکل می‌دهد و در مرحله بعد اقدام به عملی کردن این اندیشه می‌کند. ماده اول کنوانسیون بین‌المللی لغو تمام اشکال تبعیض نژادی،[3] نژادپرستی و تبعیض نژادی را این گونه تعریف می‌کند: «هرگونه امتیاز، استثنا، محدودیت یا رجحان که مبتنی بر نژاد، رنگ، خانواده یا ملاحظات ملی و غیر آن باشد و هدف یا تأثیر آن لغو یا محرومیت از شناسایی، برخورداری یا استفاده برابر از حقوق بشر یا آزادی‌های اساسی در زمینه‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی‌ یا هر جنبه دیگری از حیات اجتماعی باشد» (پارک، 1370: 306).

بر اساس اندیشه صهیونیسم، یهودیان ‌از نژادی هستند كه خداوند آنها را برگزیده است و برتر از اقوام دیگر هستند (اقلیدی نژاد، 1381: 110-113) و به همین دلیل بر اصول ملی و نژادی خود پافشاری می‌كنند (احمدوند، 1384: 114). به قدری عنصر نژادپرستی در صهیونیسم پر رنگ است که حتی مجمع عمومی سازمان ملل متحد در دهم نوامبر 1975 با تصویب قطعنامه شماره 3379،[4] صهیونیسم را شکلی از اشکال نژادپرستی نامید و آن را محکوم کرد. شايان ذکر است این قطعنامه در سال 1991 با فشار آمریکا و اسرائیل به بهانه آغاز مذاکرات کنفرانس صلح مادرید لغو شد (شعراوي، 2001: 25-33).

امام موسی صدر نیز با درک این موضوع، نژادپرستی را مهم‌ترين مؤلفه یهود و صهيونيسم در طول تاریخ می‌دانست: «از زمان شکل‌گیری اولین دولت اسرائیل پیش از میلاد حضرت مسیح علیه‌السلام، یهودیان نژادپرستى و افكار نژادپرستانه‏اى بیان می‌کردند كه به ایشان القای برترى بر بشر را مى‌کرد و براى خودشان امتیازاتى قائل بودند. خدایى را خاص خود می‌دانستند که با خداى مردم دیگر و نیز با خداى واحد متفاوت بود و برای آن اسم خاصی را انتخاب کرده بودند. یهودیان بر تمایز و شكاف میان خود و مردم عمق بخشیدند. بشریت را تجزیه و خود را در جایگاه بالاتر از آنان حتى در باب خداوندشان قرار دادند» (ضاهر، 2000، ج 1: 458).

2. برخوردار از حمایت قدرت‌های بزرگ و استعماری: تحولات كم یا زیاد در يک منطقه تحت تأثیر قدرت‌های بزرگ است. در عرصه بین‌المللی ديدگاه این قدرت‌ها نسبت به یک بازیگر از امور پر اهمیت محسوب می‌شود. همین دیدگاه موجب اتخاذ سیاست حمایت از یا مقابله با یك كشور یا جریان از سوی قدرت‌های بزرگ می‌شود و همین سیاست‌ها می‌تواند آن کشور یا جریان را به اهداف خود نزدیک کند یا موجب تضعیف آن شود (See: Braumoeller, 2013).

از نظر امام موسی صدر، قدرت‌های بزرگ و استعماری عامل ايجاد صهیونیسم و در پی آن اسرائیل بوده‌اند. ايشان در این زمینه اظهار می‌دارد: «اسرائیل در عملیات استعماری بزرگ در قلب منطقه به وجود آمد، كه تاریخ نظیر آن را مشاهده نکرده است. با تشكیل اسرائیل، مردم فلسطین از وطن خود آواره شدند که موجب ایجاد زخمی بر قلب این منطقه شد كه خون آن برای همیشه جاری است. ‍‍[اسرائيل] با اقداماتش در منطقه و جهان تنش‌زایی می‌كند (ضاهر، 2000، ج 7: 407).

امام موسي صدر معتقد بود قدرت‌های بزرگ همچون ایالات متحده آمریکا همواره از صهیونیسم و اسرائیل حمایت می‌كنند، به طوری كه به نظر ‌می‌رسد در خدمت آنها هستند. ایشان در تبیین این امر بیان می‌كند: «وزير خارجه آمريكا را مي‌بينيم كه مي‌آيد و مي‌رود و با رهبران كشورهاي عرب ديدار مي‌كند. با همة گذشت‌هايي كه آنها كرده‌اند، باز هم از آنها گذشت‌هاي بيشتر مي‌طلبد. اين امر براي ما قابل تحمل نيست. مي‌بينيم با تمام گذشت‌هايي كه اعراب از نظر اقتصادي، نفتي، جغرافيايي و جنگي در مقابل آمريكا كردند، هنوز جهان از كشورهاي عربي گذشت‌هاي ديگري خواستار است تا بتواند تروريست‌هاي اسرائيلي را راضي كند» (صدر، 1384: 118).

3. توسعه‌طلبی: وجود یک اندیشه و ایدئولوژی وحدت‌بخش زمینه‌ساز توسعه‌طلبی یك كشور یا جریان قومی و ملی است. یک اندیشه نافذ در توسعه‌‌طلبی معمولاً از ديدگاه، اعتقادات و نگرش‌های وحدت‌‌بخش و تجدیدنظرطلبانه یک نژاد یا گروه اجتماعی غالب در یک ملت ایجاد می‌شود.

 این انديشه درباره اسرائیل پیش از تشکیل و ایجاد آن وجود داشته و بعد از استقلال آن نیز همواره تداوم داشته است. این اندیشه وحدت‌بخش و تجدیدنظرطلبانه همان اندیشه صهیونیسم است (سجادپور، حاج زرگرباشی و آجورلو، 1389: 117). امام موسی صدر با درك صحیح توسعه‌طلبی مداوم اندیشه صهیونیسم همواره به آن هشدار می‌داد. برای نمونه ایشان درباره توسعه‌طلبی صهیونیسم و اسرائیل بیان می‌دارد: «آيا یک نفر هست كه شک داشته باشد اسرائيل ظالم است؟ اسرائيل سرزمین فلسطين را اشغال و ملت آن را آواره و مردم بی‌گناه را کشته است... اسرائیل دولتی بر پایه اشغالگری، تجاوز و طمع است و بر اساس همین توسعه‌طلبی استوار مانده است» (الصدر، 1975).

4. خطری برای بشریت: به عقیده امام موسی صدر، جریان صهیونیسم در شرایطي بحرانی شکل گرفت، نگاهش به سایر اقوام، نژادها و ملت‌ها نگاه خاص است و به مبانی عقلی و کلامی الهی بی‌توجه است. از نظر ایشان، صهیونیست‌ها به ایدئولوژی خود نگاهی کاملاً تکلیف​‌گرا و تبعیت​‌گرا دارند و از درک حق‌​مدار بودن انسان چه به اعتبار یهودیت اصیل و سایر ادیان الهی و چه به اعتبار دولتی مقبول در نظام بین‌الملل بی​اعتنا هستند.

به نظر امام موسی صدر، جهان اسلام و عرب با جریاني بسیار پیچیده روبه‌روست که در بستری از توهم و خودشیفتگی، منافع ایدئولوژیك خود را دنبال می‌کند كه این امر خطری برای بشریت محسوب می‌شود.

ایشان با درك این خطر جهانی، سعی در گوشزد كردن این خطر نه فقط به مردم فلسطین، لبنان و عرب بلكه به جهانیان داشت؛ به طوری كه در جایی بیان می‌كند: «خطر خارجى مقصود همان خطر صهیونیسم را كه هم اکنون وجود دارد، نمى‌توان دست‌کم گرفت و شاید این خطر، بزرگ‏ترین خطر در جهان باشد» (الصدر، 2007: 105).

ایشان با بيان تداوم این خطر، كسانی را كه این خطر را احساس نمی‌كنند، به نشناختن یا نادیده انگاشتن واقعیات متهم می‌كند و اظهار می‌دارد: «موجودیت اسرائیل در منطقه و اهدافى كه به دنبال آن است، خطري بزرگ و قریب‌الوقوع براى ما، براى شمال و جنوب ما، براى سرزمین و مردم ما، براى ارزش‌ها و فرهنگ‌ ما، براى اقتصاد و سیاست ما محسوب می‌شود. اسرائیل هم اکنون نیز براى ما خطر ایجاد كرده و هم در آینده خطر ایجاد خواهد كرد. این خطر همه منطقه، تاریخ، جغرافیا و مردم لبنان را دربرخواهد داشت. این مقدمات احتیاجی به اثبات ندارند، مگر براى كسى كه در مورد ماهیت اسرائیل جاهل است یا خود را به تجاهل مى‌‏زند» (ضاهر، 2000، ج 2: 215).

ايشان در جایی دیگر خطر اسرائیل را فراگیر بیان می‌کند: «من سراغ ندارم كه امتى با خطرى بزرگ‏‌تر از آنچه ما امروزه با آن مواجهیم، روبه‌رو شده باشد. وجود صهیونیسم در منطقه براى آینده منطقه، تهدیدى براى همه ارزش‌ها و میراث‌ها و تاریخ آن است» (صدر، 1383: 229).

5. تفرقه‌افکنی: از نظر امام موسی صدر، وحدت ادیان الهی در اعتقاد به توحید و احیای ارزش‌های اخلاقی و تعامل سازنده بین طوایف و ادیان امری پسندیده و در جهت صلح بین مردم است و هر نوع تفرقه‌افكنی بین طوایف و ادیان مختلف امری مذموم و خطری برای بشریت است. ایشان بر این عقیده بود كه صهیونیسم و اسرائیل برای دستیابی به اهداف خود به دنبال ایجاد تفرقه بین طوایف و اقوام موجود در غرب آسیا هستند. ايشان در این زمينه بیان می‌دارد: «اسرائيل‌ دولت‌ غاصب‌ خود را تأسيس‌ كرد. ابتدا بين‌ مسلمانان‌ و مسيحيان‌ تفرقه‌ انداختند و به‌ مسيحيان‌ گفتند ما با شما كاري‌ نداريم‌. فقط‌ مسلمانان‌ را بيرون‌ خواهيم‌ كرد. پس‌ از آنكه‌ مسلمانان‌ را طرد كردند، سراغ‌ مسيحيان‌ رفتند. ابتدا آنها را به‌ ماروني‌، كاتوليك‌ و رومي‌ تقسيم‌ كردند؛ سپس‌ يكي‌يكي‌‌ سراغ‌شان‌ رفتند. اموالشان‌ را توقيف‌ و خودشان‌ را بيرون‌ كردند» (صدر، 1384: 122).

6. تروریسم: بی‌تردید تروریسم یكی از جدی‌ترین تهدیدها در محیط امنیت ملی و بین‌المللی است كه ضربه‌های بسیار سنگینی را متوجه كشورها كرده است. به دلیل ناتوانی جامعه بین‌المللی بر سر اجماع در تعریف واحد از مفهوم تروریسم، این امر دستخوش منافع سیاسی در تعریف‌های متفاوت آن شده است (ر.ک: سلیمانی، 1386)؛ به طوری که تعاریف متفاوت هر بازیگر از منافع و امنیت ملی موجب برخورد دوگانه با این پدیده خطرناک شده است. برخی از دولت‌ها بر اساس منافع خود اقدامات تروریستی را دفاع مشروع و در برخی مواقع تروریسم را با اقدامات مشروع و قانونی یکی می‌دانند؛ ولی آنچه در همه تعاریف یکسان بوده، این است که اقدامی خشونت‌آمیز برای دستیابی به اهدافي خاص است (فیرحی و ظهیری، 1387: 148).

بسیاری از عملیات تروریستی را گروه‌های غیردولتی انجام مي‌دهند؛ با این حال برخی دولت‌ها برای دستیابی به اهداف خود، اقدام به عملیات تروریستی می‌كنند كه می‌توان به تروریسم دولتی اسرائیل اشاره کرد. در تعریف تروریسم دولتی باید گفت: «تروریسم دولتى[5] به تروريسمي اطلاق مي‏شود كه دولت، هدايت‏ ترور را بر عهده مي‏گيرد، براي آن سازمان در نظر مي‏گيرد، هزينه‏هايش را مي‏پردازد، به افراد تعليمات نظامي مي‏دهد و آنها را درون جامعه و بيرون جامعه هدايت مي‏كند» (هادویان، 1382: 31).

امام موسی صدر صهیونیست‌ها را عامل اصلی پدیده تروریسم در منطقه معرفی و تصریح کرده است: «دسته‌اي‌ تروريست‌ در اسرائيل‌ حكومت‌ مي‌كنند و ترور را به‌ چشم‌ تكليف‌ مي‌نگرند و مي‌خواهند رسالتِ مقدسِ آزاد كردنِ فلسطين‌ را ترور بنمايانند» (صدر، 1384: 118).

7. ادعاهای دروغین: به عقیده امام موسی صدر، ایدئولوژی‌ صهیونیسم برای نیل به قدرت، ازدیاد، حفظ و بقا، خود را مجاز به هر عملی مانند کشتار، خیانت، ترور و تقلب می‌داند و هر کاري حتی منافی اخلاق، شرف و عدالت را برای رسیدن به هدفش انجام می‌دهد.

به نظر ایشان، صهیونیست‌ها برای پیشبرد اهداف خود از هر وسیله‌ای از جمله دین و تاریخ‌سازی برای توجیه ایدئولوژی غیرواقعی و غیرانسانی خود استفاده می‌کنند. امام موسی صدر با دروغی خواندن ادعاهای تاریخی صهیونیست‌ها درباره سرزمین فلسطین و معبد حضرت سلیمان علیه‌السلام در رد آن اظهار می‌دارد: «مى‏‌گویند مسجد الاقصى بر ویرانه‌‏هاى معبد سلیمان علیه‌السلام ساخته شده است. این دروغى تاریخى است، زیرا معبد سلیمان علیه السلام چندین بار پیش از ساخت بناى مسجد الاقصى خراب شده بود و زمانى كه سپاهیان مسلمان به شهر قدس قدم نهادند، از این معبد هیچ نشانى بر جاى نبوده است... از این رو، هیچ دلیلى در دست نیست كه نشان دهد معبد سلیمان علیه‌السلام تخریب و بر ویرانه‏‌هاى آن مسجد الاقصى ساخته شده باشد» (صدر، 1383: 381).

8. پایگاه توطئه و فساد: امام موسی صدر صهیونیسم را پایگاهی برای فساد و توطئه علیه مردم عرب و مسلمان غرب آسیا می‌دانست و همواره این موضوع را به طوایف مختلف گوشزد می‌كرد؛ به طوری در مطلبی اظهار می‌دارد: «من این سؤال را مطرح می‌کنم: اگر حضرت مسیح علیه‌السلام امروز هم میان ما بود چه می‌گفت: این خانه پدر و مکان عبادت من است كه شما آن را به لانه‏اى براى توطئه‌چینی و دسیسه و پایگاهى براى استعمار و مكانى براى فساد و نافرمانى خدا و امثال آن مبدل كرده‏‌اید؟» (ضاهر،2000، ج 1: 458).

ايشان جنگ با اسرائیل را جنگ برای سرزمین نمی‌داند، بلكه جنگ با فساد، انحراف، ستم و اندیشه تبعیض نژادى مي‌داند و در این زمینه بیان می‌كند: «پیكار ما نیز با آنان همچون جنگ با یك انسان یا جنگ با گروهى مؤمن نیست، بلكه با آنها مى‏جنگیم زیرا ایشان به مصداق آیه قرآن به دستورهاي كتاب مقدس خود عمل نمى‏كنند. بنابراین، جنگ ما با آنها جنگ با مجموعه‌اي از انسان‌ها نیست، بلكه این جنگ در واقع نبرد با فساد، انحراف، ستم و اندیشه تبعیض نژادى است» (صدر، 1383: 382).

9. یهودی‌سازی: از زمان مشخص شدن فلسطین به عنوان سرزمین موعود و آغاز مهاجرت یهودیان به این منطقه، همواره یکی از مباحث مورد مناقشه، توسعه‌طلبی رژیم صهیونیست در اراضی فلسطین و تغییر بافت جمعیتی آن یا همان یهودی‌سازی[6] بوده است.

یهودی‌سازی عموماً در قالب شهرک‌سازی در مناطق فلسطینی و ایجاد شهرک‌های یهودی‌نشین[7] در اراضی فلسطینی با حمایت رژیم صهیونیستی در چند دهه اخیر انجام مي‌گيرد (مصالحه، 2001: 94-95).

رژیم صهیونیستی توسعه‌طلبی را با انتقال یهودیان و اسکان آنان در اين مناطق در قالب شهرک‌سازی ادامه می‌دهد تا بتواند بافت جمعیتی این سرزمین‌ها را به نفع یهودیان تغییر دهد و در آینده با اين ادعا که مناطق یهودی باید در اختیار اسرائیل قرار گیرد، به اشغالگری خود ادامه دهد.

رژیم صهیونیستی از یک سو تلاش مي‌کند اکثریت در این مناطق اشغالی، به خصوص بیت‌المقدس شرقی با یهودیان باشد و از سوی دیگر، در آینده پایتختی یکپارچه در بیت‌المقدس داشته باشد (عاید، 1379: 39-47). امام موسی صدر نیز با درک پروژه یهودی‌سازی به ویژه در بیت‌المقدس در مناسبت‌های مختلف به آن تذکر می‌داد: «یهودی‌سازی قدس یعنی تبدیل آن به شهري یهودی... یهودی‌سازی یعنی از بین بردن مؤسسات مسیحی و اسلامی به طور مساوی و خلاصه کلام این مؤسسات و مساجد با یهودی‌سازی در خطرند که دلیل آن هم واضح است» (الصدر، 2007: 109).

 

راه‌حل‌های پیشنهادی امام موسی صدر برای تحقق آرمان فلسطین

امام موسی صدر برخلاف بسیاری از رهبران عربی و غرب آسیا فقط به محكوم كردن صهیونیسم و اسرائیل و همچنین حسرت گذشتگان خوردن اكتفا نكرد، بلکه با فهم این مسئله که مناسب‌ترین وضعیت برای آرمان فلسطین، مقاومت است، سعی در ارائه راه‌حل‌ها کرد تا ضمن بهره‌بر‌داری از نقاط مثبت از اثربخشی نقاط منفی بکاهد و با بهره‌گيري از فرصت موجود با تهدیدها نیز مقابله کند، تا هرچه زودتر شاهد از بین رفتن اسرائیل و ایدئولوژی خطرناك آن باشیم.

1. تقویت و تداوم مقاومت: به نظر امام موسي صدر، تنها راه‌حل مشكل صهيونيسم و اسرائيل، جهاد و مبارزه مسلحانه يا به طور كلي مقاومت است: «مقاومت فلسطینی یگانه راه آزادی فلسطین و جنگ با این دشمن است» (ضاهر، 2000، ج 2: 417) که نیاز به تقویت از طریق ایستادگی، تأيیدات دینی، حمایت مالی، حمایت مردمی، حمایت سیاسی و تأمین تسلیحاتی دارد. ایشان در این زمينه اظهار مي‌دارد: «در مقابل این خطر خارجی [اسرائیل] یک کلمه وجود دارد و آن کلمه ایستادگی تا حد مرگ یعنی همان ایستادگی مطلق است. اگر وسايل دفاعی داشته باشیم، از خود دفاع می‌کنیم و اگر وسايل دفاع نداشتیم، در این راه کشته می‌شویم. شاید این مرگ مانع اشغالگری نشود، ولی موضع ما را نشان می‌دهد... این راه تنها راه بقاي این سرزمین و هر سرزمین دیگر است... ایستادگی تنها سلاحی است که راه مقابله در برابر آن وجود ندارد» (الصدر، 2007: 106).

در جای دیگر بیان می‌دارد: «در اين روزهاى دشوار، به برادرانى كه در پى آزادى سرزمين‌هاى اشغالى هستند و به مسئله اصلى و برحق منطقه [مبارزه با اسرائيل] اهتمام دارند، يادآور مى‏شويم كه خود را وقف آزادى سرزمين‌هاى اشغالى و آن مسئله اصلى كنند و هرگز از اين آرمان بزرگ غفلت نورزند» (صدر، 1384: 229).

راه‌حل سیاسی و دیپلماتیك با صهیونیست‌ها در افكار امام موسی صدر به‌هیچ‌وجه پذیرفته نیست و بر این اساس دولت‌ها و گروه‌های فلسطینی برای احقاق حقوق خود نباید به گفت‌وگوهای دیپلماتیك و سازش دست بزنند.

ایشان با دادن حکم سیاسی و شرعی[8] معروف خود، اسرائیل را شر مطلق می‌داند و گفت‌وگو با آن را حرام اعلام می‌كند و در یكی از سخنرانی‌هايش اظهار می‌دارد: «همان‌هایى كه تنها در پى صلحى عادلانه و شرافتمندانه هستند و به صلح شبهه‌‏ناك اسرائیلى تن در نمى‏دهند... خود را وقف آزادى سرزمين‌هاى اشغالى و آن مسئله اصلى كنند و هرگز از اين آرمان بزرگ غفلت نورزند» (صدر، 1384: 229).

در جایی دیگر به بدبینی خود و نتيجه‌بخش نبودن روند صلح با صهیونیست‌ها اشاره می‌كند: «در لزوم كاربرد هرگونه امكان و وسیله براى دور كردن خطر آن، هیچ‌گونه تردیدى ندارم و شخصاً بعید مى‌دانم راه‌حل صلح‌‏آمیزى در این باره وجود داشته باشد» (صدر، 1383: 228-229).

2. وحدت و پرهيز از اختلافات داخلی: از نظر امام موسي صدر، يكي از راه‌هاي پيروزي در مواجهه با صهيونيسم و اسرائيل، وحدت و پرهيز از اختلافات داخلی بين گروه‌هاي مقاومت، كشورهاي عربي و اسلامي و طوايف مختلف است. ايشان وحدت را به معنای نفی باورها و تغییر هویت نمي‌دانست، بلکه طرفین را به احترام به ارزش‌ها و باورهای یکدیگر و همچنين خودداری از توهین و تخريب طرف مقابل تشويق مي‌كرد و بر مبارزه با دشمن مشترك يعني صهيونيسم و اسرائيل به شكل برادرانه در کنار هم تأکيد داشت: «در اين ‌روز ما می‌بایست با یکدیگر متحد شويم و با هم همکاری کنیم، به طوری که لبناني‌ها و فلسطينیان همكاري كنند و همین طور لبناني‌ها، فلسطينيان و سوري‌ها هماهنگ ‌شوند و همه با هم در جهان ‌عرب ‌صف ‌واحد تشكيل ‌دهيم ‌تا در مقابل‌ خطرهاي ‌اسرائيل‌، كه هر روز بیش از پیش شدت مي‌یابد، ایستادگی کنیم‌« (ضاهر، 2000، ج 8: 357).

ايشان در خصوص پرهیز از اختلافات داخلی مي‌گويد: «در حركت خویش [مبارزان فلسطینی می‌بایست] از جدال‌های حاشیه‌ای بپرهيزيد، زیرا به شما امكان استفاده از توانمندی‌هاى مطلوب جهان عرب، مسلمانان، مسيحيان و هر انسان آزاده در هر جاى جهان را می‌دهد» (ضاهر، 2000، ج 1: 460).

3. حرکت بر اساس برنامه‌‌ريزى و عقلانیت: امام موسي صدر به عنوان رهبري منظم كه معتقد به ساختار و برنامه‌ريزي قبل از آغاز هر كاري بود، در مواجهه با دشمن صهيونيست بر اين امر تأكيد مي‌كرد: «شما [مبارزان فلسطیني] می‌بایست با آگاهى كامل، دقت، بررسی صحیح، به برنامه‌‏ريزى و طراحى اقدامات و خط‌مشى خویش بپردازید، زیرا انجام کارها بر اساس آگاهی به صورت علمى و درست، به موفقیت دست می‌یابد» (ضاهر، 2000، ج 1: 460).

4. استراتژی استفاده از معنویت: یکی از استراتژی‌هایی که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، کسب روحیه و استفاده از قدرت اعتقاد به خداوند در مبارزات است. در این راستا امام موسي صدر همواره مبارزان، سران كشورهاي عربي و مردم را به معنویت و توكل بر خدا در رويارويي و جهاد با دشمن صهيونيست توصيه مي‌کردند: «ایمان هم انگیزه است، هم راه و روش و هم روشنای راه، برای ایجاد تحول در انسان، از تشتت و پراکندگی به با همدیگر بودن، از فردیت به جماعت... از نقص به کمال، از ضعف به قدرت» (ضاهر، 2000، ج 10: 106).

5. تقويت و همكاري ارتش‌هاي كشورهاي عربي: ارتش‌هاي عربي در چند دهه گذشته بنا به دلایل گوناگون از جمله مانع‌تراشي قدرت‌های بزرگ و مشخص نبودن استراتژی‌ نظامي مستقل حكام عرب، ارتشی ضعیف‌تر از اسرائيل داشته‌اند. اين ارتش‌ها عملاً در برابر تجاوزات اسرائیل شكست‌هاي سنگين متحمل شده‌اند و بیشتر مأموریت‌شان داخلی و حفظ نظام‌هاي ديكتاتوري يا با ديد مثبت کمک به آسیب‌دیدگان در حوادث غيرمترقبه بوده است.

امام موسي صدر همواره نگران ضعف‌ ارتش‌هاي عربي به خصوص لبنان بود و سعي داشت با حمايت از تجهيز و تقويت ارتش، مأموريت اصلي آن را در حمايت از مرزهاي عربي با مشاركت ساير كشورهاي عربي در برابر صهيونيست‎ها گوشزد كند. ايشان در اين زمينه اظهار مي‌دارد: «شيعيان... آماده‏اند به صفوف خدمت وظيفه بپيوندند و براى تقويت ارتش و تجهيز آن به سلاح‌هاى مدرن دفاعى، سختي‌ها را تحمل و با فداكارى از وطن خويش محافظت كنند؛ در آزادسازى اراضى مقدس، با ساير دولت‌هاى برادر عرب مشاركت جويند و به جنبش حق‏‌طلبانه مقاومت فلسطين يارى رسانند» (صدر، 1383: 333).

در جايي ديگر براي تقويت نيروي انساني ارتش لبنان پيشنهاد مي‌كند: «خدمت سربازى اجبارى شود تا با همكارى مسئولان بتوانيم دين خود را در پاسدارى از تماميت ارضى وطنمان، لبنان، از يك سو و در همراهى و مشاركت صحيح با مقاومت مردم فلسطين به منظور آزادسازى اراضى اشغالى از سوى ديگر، ادا كنيم» (صدر، 1383: 326).

6. تشکیل جامعه مقاوم: یکی دیگر از راه‌حل‌های پیشنهادی امام موسی صدر، تشکیل جامعه مقاوم در برابر توسعه‌طلبی اسرائیل بود که در آن همه افراد جامعه توان و قدرت خود را بسيج و سازماندهی کنند تا در زمان مقابله با دشمن از آن بهره ببرند. در تعریف جامعه مقاوم به علت اینکه مفهومی چندوجهی است، باید بر اساس علم منطق که می‌گوید برای تبیین برخی مفاهیم، ابتدا مفاهیم ضد آن را بشناسیم تا به تحلیل بهتری از آن مفهوم دست یابیم، عمل کرد. به همین منظور ابتدا به بررسی مفهوم جامعه منفعل، در مقابل جامعه مقاوم و متضاد، می‌پردازیم.

جامعه منفعل جامعه‌ای است که مردم و به تبع آن دولت به اتفاقات و تهدیدهای پیرامون خود از جمله توسعه‌طلبی چه به صورت سخت‌افزاری چه به صورت نرم‌افزاری قدرت برتر واکنش چشم‌گیری نشان نمي‌دهند و در مقابل آن مقاومت و ایستادگی نمي‌کنند و حاکمیت و برتری متجاوزین را بر شئون مختلف خود می‌پذیرند و به تدریج دچار استحاله می‌شوند؛ ولی جامعه مقاوم در مسیری مخالف مسیر این جامعه عمل می‌کند تا مانع اشغال فیزیکی و فرهنگی کشور خود شوند.

جامعه‌ مقاوم ویژگی خاصی همچون مشارکت عمومی بالا، جدیت در مبارزه با اشکال مختلف فساد در جامعه، تلاش براي تحقق نسبی عدالت اجتماعی، تقویت وحدت ملی در موضوع وجود تهدید توسعه‌طلبی، فعال کردن متحدان خارجی و هموطنان مقیم خارج در زمینه‌های مختلف، تلاش برای حفظ استقلال نسبی از خارج، وجود تشکیلات صحیح برای مدیریت جامعه، ارائه الگويی مناسب برای مقاومت بیشتر، ترویج دیدگاه توحیدی به خداوند و بالاخره حضور فعال در عرصه تبلیغاتی و رسانه‌ای دارد.

7. ورود طایفه شیعه لبنان: بقا و تداوم هر پدیدة‌ روابط بین‌الملل همچون آرمان فلسطین یا همان آزادی قدس شریف و سرزمین فلسطین، به میزان حمایت عمومی و مشارکت همسو در عرصه‌های مختلف آن بستگي دارد و این اصلی است که درباره هر آرمان سیاسی جاری و ساری است. آرمان فلسطین در چند دهه اخیر همواره مورد توجه مردم فلسطین، جهان عرب و جهان اسلام بوده است؛ اما این آرمان نیازمند تقویت در تمام جهان است و باید همواره به دنبال فرایندی برای جلب افکار و حمایت عمومی بیشتر باشد.

امام موسی صدر وارد شدن شیعیان به قضیه فلسطین را یک فرصت می‌دانست که موجب تغییر معادلات آن خواهد شد: «شيعيان همواره پیشروان مسلمانان بوده‌اند. آنها فداییان اسلام‌اند و بنابراین ما از فرصت فداییان فلسطین در لبنان استفاده کرديم و مکان و موقف صحیح و شایسته خویش را یافتیم و برای همبستگی دائم و نیرومند خود با اعراب و مسلمانان اقدام کردیم» (حجتی کرمانی، ۱۳۸۸: 97).

امام موسی صدر با اقدامات خود موجب وارد شدن شیعیان لبنان به برخورد جدی با اسرائیل شد؛ به طوری که یاسر عرفات گفته بود: «اگر موسی صدر نبود، شیعیان با ما مبارزه داشتند یا حداقل بی‌طرف بودند» (حجتی کرمانی، ۱۳۸۸: 97).

8. استفاده از فرصت بیداری اسلامی: یکی از نقاط عطف جریان بیداری اسلامی در دهه‌هاي 60 و 1970 بود که در نهایت موجب انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی(ره) در 1979 شد که بخشی از این امر را باید در جریان‌ساز بودن امام موسی صدر در این روند جست‌وجو کرد.

بیداری اسلامی به عنوان جریاني فرصت‌ساز به مسلمانان یادآوری می‌کند که باید در سیاست‌های خود بازبینی کنند و با رجوع به منابع فکری و دینی اصیل خود و شرایط کنونی جهان مانع تسلط غرب و صهیونیسم بر خود شوند. این جریان دارای ابعاد و مطالبات و ظرفیت‌های گوناگونی است (ر.ک: القرضاوي، 2006 و تبرائیان، 2011) که یکی از مطالبات اساسی آن تحقق آرمان فلسطین به شکل عادلانه آن است.

جریان بیداری اسلامی نمي‌تواند قضیه فلسطین را امری حاشیه‌ای تلقی کند و رژیم صهیونیستی را به عنوان نماد ظلم از نظر دور داشته باشد. امام موسی صدر نیز همچون استاد خود، امام خمینی(ره)، در اوج فعالیت ایدئولوژی‌ها و جریان‌هاي چپ و راست در جهان اسلام، با ارائه الگوی‌های اسلامی همچون عاشورا و مفاهیم بالای آن مانند شهادت موجب انگیزش مذهبی شد و بار دیگر بر کارایی اسلام به عنوان راه نجات از طریق اعمال صحیح آن تأکید کرد و آن را محصور در عبادات و عقاید ندانست: «اسلام هیچ‌گاه به تعالیم اعتقادی و تذکرات اخلاقی اکتفا نکرده، بلکه نظامی عام و فراگیر ارائه داده است که شامل روابط بین افراد با یکدیگر، روابط با دولت و همچنین مقررات اداری و بین‌المللی است» (ضاهر، 2000، ج 1: 221).

 

نتيجه‌گيري

امام موسی صدر به دلیل تحصیل در حوزه علوم دینی و شناختی که از دین یهود و اقدامات مخرب اسرائیل داشت، علت آن را «صهيونيسم» به عنوان ریشه فکری دولت اسرائیل می‌دانست.

ایشان، با توجه به زمینه‌های فکری، دینی و سیاسی خويش، معتقد بود رژيم نژادپرست صهيونيستي به وسيله قدرت‌هاي بزرگ و استعماري به وجود آمده است. از نظر ايشان، صهيونيست‌ها همواره به دنبال توسعه‌طلبي ارضی و امنیتی در خاورميانه هستند كه نه فقط خطري براي مردم اين منطقه بلكه براي جهانيان است.

به عقیده امام موسي صدر، اسرائيل با تفرقه‌افکنی بين طوايف و كشورها با استفاده از سياست‌هاي تروريستي به دنبال دستيابي به اهداف خويش است. ايشان معتقد بود صهيونيست‌ها با ادعاهاي تاريخي دروغين، سرزمين مقدس فلسطين را به پايگاهي براي فساد و توطئه عليه مردم عرب و مسلمان خاورميانه تبديل كرده‌اند.

امام موسي صدر به منظور مقابله با رژيم صهيونيستي راه‌حل‌هایی ارائه داده است که می‌توان به تداوم و تقویت مقاومت، بهره بردن از عنصر معنویت و توكل بر خدا، برنامه‌ريزي و عقلانيت در کارهای تشکیلاتی، وحدت و پرهيز از اختلافات داخلی بين گروه‌هاي مقاومت، كشورهاي عربي و اسلامي و طوايف مختلف، تشکیل جامعه مقاوم و تقويت و همكاري ارتش‌هاي كشورهاي عربي به عنوان عاملي براي پيروزي نام برد. امروز با گذشت نزديک به چهار دهه شاهدیم تحلیل امام موسی صدر درباره قضیه فلسطین از ابعاد زیر صحیح بوده‌ است:

1. مقاومت: بعد از آزمودن تمام راه‌ها و راه‌حل‌های سیاسی در قالب طرح‌های صلح غرب آسیا، باز هم جهان عرب و اسلام به این نتیجه رسیده‌اند که تنها راه دستیابی به آرمان فلسطین، همان راه مقاومت است.

2. ایدئولوژی اسلامی: گروه‌های مقاومتی که از ایدئولوژی‌های وام‌گرفته از خارج منطقه استفاده کردند، دستاورد چشم‌گیری نداشتند؛ در مقابل گروه‌هایی که الگو و ایدئولوژی خود را از فرهنگ اصیل مردم منطقه یعنی اسلام اخذ کرده بودند، به موفقیت زیادی دست يافتند.

3. ورود شیعیان به عرصه مقاومت: مقاومت متعلق به همه مردم منطقه است و مختص فلسطینیان و گروه‌های فلسطینی نيست؛ به خصوص با ورود شیعیان به مقاومت از این پتانسیل بزرگ جهان اسلام نیز استفاده شده، به گونه‌اي که شيعيان سخت‌ترين ضربات را بر پیکره دشمن صهیونیستی وارد کرده‌اند.

منابع فارسی

ـ احمدوند، شجاع (1384)، «تأملی نظری در تکوین دولت صهیونیستی»، دو فصلنامه پژوهش حقوق و سیاست، س 7، ش 14، بهار و تابستان.

ـ اقلیدی نژاد، علی (1381)، «صهیونیسم سیاسی و بنیان‌های افراطی»، ماهنامه مبلغان، ش 38، اسفند.

ـ پارک، نو هایونگ (1370)، «جهان سوم، به مثابه یک نظام حقوقی بین‌المللی»، ترجمه محسن محبی، مجله تحقیقات حقوقی، ش 9، بهار و تابستان.

ـ حجتی کرمانی، علی (1388)، لبنان به روایت امام موسی صدر و شهید دکتر چمران، تهران: مؤسسه فرهنگی ـ تحقیقاتی امام موسی صدر.

ـ سجادپور، سيدمحمدکاظم، سيد روح‌الله حاج زرگرباشي و حسين آجورلو (1389)، «سياست جغرافيايی و توسعه‌طلبی: شهرک‌سازی در اراضی اشغالی»، فصلنامه روابط خارجی، س 2، ش 2، شماره مسلسل هشتم، زمستان.

ـ سلیمانی، رضا (1386)، «آشفتگی معنایی تروریسم در گفتمان علمی و سیاسی»، فصلنامه راهبرد، ش 43، بهار.

ـ صدر، موسی (1381)، کرامت انسان، تهران: مؤسسه فرهنگی و تحقیقاتی امام موسی صدر.

ـ صدر، موسی (1383)، در قلمرو اندیشه امام موسی صدر 1: نای و نی، ترجمه علی حجتی کرمانی، تهران: مؤسسه فرهنگی ـ تحقيقاتی امام موسی صدر.

ـ صدر، موسی (1384)، در قلمرو اندیشه امام موسی صدر 2: ادیان در خدمت انسان، تهران: مؤسسه فرهنگی ـ تحقيقاتی امام موسی صدر.

ـ عاید، خالد (1379)، شهرک‌سازی در مناطق اشغالی، ترجمه عبدالکریم جادری، تهران: دوره عالی جنگ.

ـ فیرحی، داود و صمد ظهیری (1387)، «تروریسم؛ تعریف، تاریخچه و رهیافت‌های موجود در تحلیل پدیده تروریسم»، فصلنامه سیاست، دوره 38، ش 3، پاییز.

ـ هادویان، غلامحسین (1382)، «مفهوم تروریسم و موضع حقوق اسلامی نسبت به آن»، فصلنامه مصباح، س 12، ش 45، بهار.

 

منابع عربی

ـ تبرائیان، محمد حسن (2011)، الصحوة الاسلامیة آفاقها المستقبلیة وترشیدها، مجلدين، طهران: المجمع العالمي للتقريب بين المذاهب الإسلامية.

ـ شعراوي، حلمي (2001)، «ریاح العنصریة تعصف ببلدان الجنوب: قراءة في الوثائق التحضیریة للمؤتمر العالمي ضد العنصریة»، مجلة المستقبل العربي، السنة الرابعة و العشرون، العدد 270، آب/أغسطس.

ـ الصدر، موسی (1975)، «عدم الدفاع خيانة»، الموقع الإلكتروني للمركز الإمام موسی الصدر للأبحاث والدراسات، 22 كانون الثاني، متاحة علی:

http://imamsadr.net/News/news.php?NewsID=5995&h=2.

  • الصدر، موسی (2007)، حوارات صحفية 1: تأسيساً لمجتمع مقاوم، بیروت: الطبعة الثانیة، مركز الإمام موسی الصدر للأبحاث والدراسات.
  • ضاهر، يعقوب (2000)، مسيرة الإمام السيد موسی الصدر، 12 مجلد، بیروت: دار بلال.
  • القرضاوي، يوسف (2006)، الصحوة الإسلامية وهموم الوطن العربی والإسلامى، القاهره: دار الشروق للنشر و التوزيع، 2006.
  • مصالحه، نورالدین (2001)، اسرائیل الکبری والفلسطینیون سیاسة التوسع 1967-2000، بیروت: موسسة الدراسات الفلسطینیة.

 

منابع انگلیسی

- Braumoeller, Bear F.(2013), The Great Powers and the International System: Systemic Theory in Empirical Perspective, Cambridge Studies in International Relations New York NY.: Cambridge University Press.

 

* پژوهشگر مطالعات غرب آسيا hoajorloo@yahoo.com

تاريخ دريافت: 03/05/1394                                 تاريخ تصويب: 21/05/1394

[2]. Racism

[3]. The International Convention on the Elimination of All forms of Racial Discrimination (ICERD)

[4]. United Nations General Assembly Resolution 3379. 

[5]. State Terrorism 

[6]. Judaization 

[7]. Israeli Settlement

[8]. إسرائيل شر مطلق والتعامل معها حرام.

مولف: حسین آجورلو
سه شنبه, 31 مرداد 1396 ساعت:14:08:03

نظرات

شرح کوتاه

امام موسی صدر با ارائه ديدگاه‌ها و انجام اقداماتی مانند تشکیل مقاومت لبنانی و زمینه‌سازی تشکیل جامعه مقاوم موجب وارد آمدن ضرباتی به رژيم صهيونيستي شد که خود از عوامل پیروزی جریان مقاومت لبنان در برابر توسعه‌طلبی‌های اين رژیم بوده است.

فایل ها

پر بازدیدترین ها

تأثير بحران اوكراين بر روابط  روسيه و امريكا
تأثير بحران اوكراين بر روابط روسيه و امريكا

مي‏‌توان بحران اوکراين را نقطه عطفي در تحول روابط روسيه و امريکا دانست که بيانگر اوج اختلا ...

هندسه امام موسي صدر براي  آزادي فلسطين
هندسه امام موسي صدر براي آزادي فلسطين

امام موسی صدر با ارائه ديدگاه‌ها و انجام اقداماتی مانند تشکیل مقاومت لبنانی و زمینه‌سازی ت ...

موافقت‌ها و مخالفت‌های ظاهری غربی و عربی برای کاستن حساسیت‌ه ...
موافقت‌ها و مخالفت‌های ظاهری غربی و عربی برای کاستن حساسیت‌ه ...

رییس موسسه مطالعات راهبردی اندیشه‌سازان نورگفت: برخی در پارلمان، سیستم ارتش و حامیان سنتی ...

چرا می‌گوییم اسراییل ضعیف شده است؟
چرا می‌گوییم اسراییل ضعیف شده است؟

اکنون تنها خواسته اسرائیلی‌ها در سوریه این است که ایران سلاح‌های سنگینش را از مرزهای میان ...

Web Analytics